بازگشت "سواپ" پس از 5سال

به گزارش اویل نیوز، سوآپ یکی از گزینه هایی است که میتواند به به هم پیوستگی اقتصاد ایران با سایر اقتصادهای جهان کمک میکند و از وضع تحریمهای احتمالی جلوگیری کند.

صنعت نفت را میتوان برنده سال ٩٤صنایع کشور دانست؛ چراکه ترقی این صنعت به میزان چشمگیری بیشتر از سایر صنایع بود و توانست ظرف مدت کوتاهی بیشترین بهره را از مذاکرات هستهای و فضای پسابرجام عاید کشور کند. اساساً صنعت نفت به دلیل فراگیر بودن، عواید ناشی از آن و سرمایهگذاری که نیاز دارد، قابل قیاس با سایر صنایع نیست اما در سال ٩٤، نه تنها حجم تغییرات این صنعت با یک جهش قابل ملاحظه از سایر صنایع جلو زد بلکه نقطه عطفی در تاریخ این صنعت نیز شکل گرفت که بیارتباط با اجرای برجام و لغو تحریمها در دی ماه این سال نبود. برای مثال تولید و صادرات نفت خام و گاز طبیعی در این سال افزایش یافت که برای ایران اتفاق بسیار مهمی به شمار میرفت. معرفی مدل جدید قراردادهای نفتی همزمان با مذاکرات فشرده برای جذب سرمایه خارجی در این صنعت، نیز یکی دیگر از این رخدادهای مهم به شمار میرود که قطعاً در تاریخ صنعت نفت ماندگار خواهد شد. همینطور مذاکرات برای از سرگیری سوآپ نفت و گاز و به نتیجه رسیدن بسیاری از این گفتوگوها در سال جاری را میتوان یکی از مهمترین اتفاقات سال برشمرد که در راستای تبدیل ایران به هاب انرژی منطقه بسیار اثرگذار است. اگر ایران بتواند در کنار افزایش صادرات نفت خام و گاز طبیعی، سوآپ را احیا کند و به آن توسعه ببخشد، در کنار مزایای فنی که این موضوع دارد، قدرت چانه زنی کشور نیز در منطقه و حتی جهان به میزان قابل ملاحظهای بالا خواهد رفت.

سوآپ یکی از گزینه هایی است که میتواند به به هم پیوستگی اقتصاد ایران با سایر اقتصادهای جهان کمک میکند و از وضع تحریمهای احتمالی جلوگیری کند.

این دیدگاه دولت یازدهم را ترغیب به احیا و تقویت شبکه سوآپ کرده است. اکنون ایران با همکاری کشورهای همسایه نظیر روسیه، قزاقستان، آذربایجان و دیگر کشورهای آسیای مرکزی، در نظر دارد تا قفل چندین ساله سوآپ را باز کند و با از سرگیری ترانزیت نفت خام، ایران را به قطب ترانزیت انرژی در خاورمیانه تبدیل کند. در این خصوص در چند روز اخیر وزیر نفت در دیدار با الکساندر نواک وزیر انرژی روسیه اظهار کرد که ایران و روسیه می توانند در بخش بازرگانی و سوآپ نفت و گاز همکاری مناسبی داشته باشند. نواک نیز برای این موضوع اعلام آمادگی کرد.

همچنین امیرحسین زمانی نیا معاون امور بینالملل و بازرگانی وزیر نفت نیز در گفتوگو با «ایران» در خصوص روند احیای سوآپ اظهار کرد که چند ماهی است برای ازسرگیری سوآپ درحال مذاکره هستیم. با روسها برای سوآپ نفت و گاز روسیه، ترکمنستان، آذربایجان و دیگر کشورهای همسایه مذاکراتی داشتیم که اکنون این مذاکرات در مرحله قابل قبولی است.

سکته سوآپ به ضرر کشور بود

واردات نفت خام، گاز طبیعی و فرآوردههای نفتی در یک نقطه مرزی کشور و مصرف آن در داخل و در قبال آن صدور نفت خام، گاز طبیعی و فرآوردههای نفتی از مرز خروجی دیگر، خلاصهای از عملیات سوآپ است. سوآپ در بردارنده منافع بسیاری است که به سادگی نمیتوان از آن چشم پوشید. تأمین بخشی از نیاز مناطق شمال، شمال شرق و غرب کشور به سوخت، صرفهجویی در هزینههای حمل و نقل سوخت، کسب درآمد برای کشور و استفاده از سوخت مرغوب تر از این دست هستند. با وجود این مزایا، عملیات سوآپ نفت خام از مردادماه ١٣٨٩ به دلیل اشتباه دولت قبل و به دستور وزیر نفت وقت متوقف شد. این دولت اعتقاد داشت که نرخ سوآپ بسیار پایین است و باید افزایش یابد. به این ترتیب که هزینه معاوضه نفتخام از مسیر ایران حدود هشت دلار در هر تن متریک یعنی حدود ١٠/١ دلار در هر بشکه بود و شرکت ملی نفت ایران خواهان افزایش این رقم به ٤٠ دلار درهر تن متریک یعنی به میزان ٥/٥ تا ٦ دلار در هر بشکه بود که هیچ یک از طرفین قرارداد با شرکت نیکو که تنها شرکت سوآپ کننده نفت خام در ایران بود حاضر به پذیرفتن این رقم برای هزینه معاوضه نفتخام خود نشدند.

بر این اساس به دستور سید مسعود میرکاظمی وزیر سابق نفت که این طرح را به جای سوآپ «شوآپ» میدانست، از مردادماه ١٣٨٩ به دلیل پایینبودن نرخ سوآپ و به گفته وی روشهای غلطی که کشور را به وارد کننده نفت خام تبدیل کرده بود، متوقف شد. آن هم در شرایطی که تحریمها به ایران فشار مضاعفی را وارد میکرد و هر روز تعاملات بینالمللی ایران محدود تر میشد. توقف سوآپ نفت خام علاوه بر زیان ٤٥٠ میلیارد تومانی در سال، ایران را از نفت مرغوب همسایگان شمالی نیز محروم کرد. در واقع ایران در مقابل نفت سبک و مرغوب همسایگان شمالی که قرار بود در پالایشگاههای تهران و تبریز پالایش شود، نفت سنگین خود را در جنوب میفروخت و پول آن را به شرکت سوآپ کننده تحویل میداد.چرا که طبق قراردادی که ایران با ١٦ شرکت سوآپ کننده داشت معاوضه نفت خام وزنی بود و کیفیت نفت مورد معاوضه در نظر گرفته نشده بود.

توقف سوآپ و جریمه ایران در لاهه

علاوه بر آنچه گفته شد در جریان توقف سوآپ ایران به سبب عدم پایبندی به تعهدات خود در دادگاه بینالمللی لاهه جریمه نیز شد.از چند شرکت بینالمللی که سوآپ نفت را در ایران برعهده داشتند، برخی از شرکتها ازجمله ویتول به دلیل سابقه همکاری با ایران و پروژههای مشترک دیگر از شکایت صرفنظر کرده بودند، اما شرکت کاسپین اویل درخواست غرامت ٩٧ میلیون دلاری را مطرح کرده بود و با وجودی که حدود ٢ تا ٣ سال دادگاه در حال رسیدگی به این شکایت بود اما شرکت نیکو و وزارت نفت تلاش کردند که خسارت پرداختی را به کمترین میزان کاهش دهند و مطابق با آخرین آمار شرکت نیکو ملزم به پرداخت ٥/٥ میلیون دلار غرامت شد که البته این رقم جدا از ٣ تا ٤ میلیون دلار هزینه های جانبی شامل هزینه های وکلای دو طرف، دادگاه و دادرسی و اتاق بازرگانی بین المللی(ICC) است.البته همانطور که اشاره شد، بیشتر از مزایای مادی سوآپ نفت خام، بحث مسائل استراتژیک و امنیتی در منطقه مطرح است که باید به آن توجه ویژهای شود.

احیای سوآپ به دست زنگنه

آغاز فعالیت ایران برای سوآپ نفت و گاز و فرآوردههای آن از وزارت اول بیژن نامدار زنگنه کلید خورد و حالا بیش از پنج سال از زمان توقف فعالیتهای سوآپ کشور میگذرد و زنگنه برای بار دیگر در مسند وزارت نفت، تصمیم دارد سوآپ نفتی را احیا کند. این درحالی است که در دورانی که عملیات سوآپ از سوی ایران متوقف شد، فروشندگان بازارهای جدید پیدا کردند و سوآپ از مسیرهای دیگر را جایگزین سوآپ از ایران کردند. اما وزیر نفت معتقد است با وجود سخت بودن بازگشت ایران به جایگاه قبلی آن در عملیات سوآپ، این موضوع غیر ممکن نیست و موقعیت ژئوپلیتیک ایران یکی از مؤلفههای مهم در زمینه سوآپ به شمار میرود که این مزیت جذابیت سوآپ از ایران را همیشه زنده نگه میدارد. اکنون اگرچه بازارهای دیگری جایگزین ایران شده است اما با لغو تحریمها بار دیگر این امتیاز برجسته شده و کشورهای متعددی خواهان از سرگیری سوآپ از مسیر ایران شدهاند. چراکه ایران از بهترین، امن ترین، کوتاهترین و کم هزینهترین مسیر برخوردار است. ایران در طول توقف ٥ ساله سوآپ توانسته است که ظرفیت این عملیات را به تدریج از ١٥٠ هزار بشکه به ٣٠٠ هزار بشکه و در مرحله بعد به ٥٠٠ هزار بشکه در روز افزایش دهد که این ظرفیت تا کنون خالی مانده است. اما این اواخر نه تنها مشتریان سنتی و قدیمی برای احیای فعالیتهای خود بازگشتهاند بلکه کشورهای دیگری نیز برای اولین بار به دنبال استفاده از ظرفیتهای سوآپ ایران هستند. این موضوع یکی از بزرگترین دستاوردهای سال ١٣٩٤ است که به نظر میرسد در سال ١٣٩٥ محقق شود. طبیعتاً برای احیای سوآپ نفت، تحریمهای بانکی نیز باید لغو میشد تا کشورهای خواهان سوآپ نفت و گاز از ایران بتوانند به حسابهای ایرانی پول واریز کنند یا از حساب آنها پول دریافت کنند. اکنون که این مهم فراهم شده مذاکرات جدی تر شده است و بزودی به توافق میانجامد.

قراردادهای جدید سوآپ نفت

در حال حاضر سوآپ نفت آذربایجان در برنامه شرکت ملی نفت ایران قرار گرفته است. در یادداشت تفاهمی که به تازگی میان شرکت ملی نفت ایران و شرکت ملی نفت آذربایجان (سوکار) امضا شد، دو کشور برای سوآپ نفت آذربایجان از طریق خاک ایران توافق کردند.به جز روسیه که به طور جدی خواهان احیای روابط خود با ایران در زمینه سوآپ است، کشور قزاقستان نیز درصدد ازسر گیری آن است. چندی پیش نماینده اقتصادی قزاقستان به این منظور از پایانه نفتی شمال بازدید کرد و از علاقه مندی سرمایه گذاران خارجی و شرکتهای نفتی مستقر در این کشور، برای انجام سوآپ نفت خام از طریق ایران خبر داد.

از دیگر مشتریهای سوآپ از مسیر ایران کشور ترکمنستان است. ایران نیز با این درخواست موافق است و به دنبال از سرگیری سوآپ و ترانزیت فرآوردههای نفتی و گاز تولیدی این کشور است. انتقال گاز ترکمنستان به هند از طریق خط لوله یکی دیگر از برنامه هایی است که درباره آن مذاکره میشود. اگر این پیشنهاد به سرانجام برسد، گاز ترکمنستان به ایران صادر می شود و در مقابل، ایران همان مقدار گاز را در چارچوب یک قرارداد سوآپ، به هندیها میفروشد.

مجارستان نیز علاقه دارد که با ایران به عنوان «هاب انرژی» در منطقه همکاریهایی در زمینه سوآپ نفت و گازداشته باشد. این موضوع را چندی پیش وزیر امور خارجه مجارستان در دیدار با معاون رئیس جمهوری و رئیس سازمان انرژی اتمی ایران اعلام کرد.

همچنین مذاکرات در خصوص انجام عملیات سوآپ جهت عرضه گاز به ارمنستان میان شرکت گازپروم روسیه و وزارت نفت کشورمان نیز در حال اجراست. در شرایط کنونی که کشور روسیه در حال رایزنی بیشتر با گرجستان به منظور بررسی امکان افزایش عرضه گاز به ارمنستان است، بحث افزایش توان صادرات گاز به ارمنستان از طریق ایران نیز مطرح است و مدیرعامل شرکت گازپروم اعلام کرده که به منظور ترانزیت گاز به ارمنستان، در حال بررسی معامله سوآپ گاز با ایران است.

اگر این مذاکرات به عقد قرارداد بینجامد، میتواند ضمن درآمدزایی برای کشور به برقراری ارتباط سازنده با کشورهای همسایه منجر شود و قدرت چانه زنی و جایگاه سیاسی ایران را تقویت کند.

برنامه ریزی برای افزایش ظرفیت سوآپ به ٥/٢ میلیون بشکه

اکنون اگرچه مذاکرات برای سوآپ توسط ایران هنوز نهایی نشده، اما دستگاههای ذیربط تلاش میکنند که زیرساختهای لازم برای این فعالیت را آماده کنند. بر اساس برنامهریزیهای انجام شده، ایران قصد دارد با فراهم آوردن زیرساختها و حل مشکلات بینالمللی، ظرفیت سوآپ و انتقال نفت خام همسایگان شمالی به مبادی مصرف را به ٥/٢ میلیون بشکه نفت خام در روز افزایش دهد. به هر حال قرار بود ایران طی چند سال به هاب انرژی در منطقه تبدیل شود و تا سال ١٣٨٩ عملیات سوآپ نفت به مدت ١٣ سال با موفقیت در حال انجام بود اما به یکباره در مرداد سال ٨٩ فعالیت قطع شد که عواقب حقوقی نسبتاً سنگینی نیز برای ایران داشت. اکنون وزیر نفت به دنبال از سرگیری سوآپ است و شرکتهای فعال در این بخش نیز برای همکاری با ایران اشتیاق دارند. از اینرو به نظر میرسد که با حفظ شرایط موجود ایران در بلند مدت مرکز پایدار توزیع انرژی در جهان خواهد شد و این موضوع تنها به نفت و فرآوردههای نفتی معطوف نخواهد بود بلکه تبادل و انتقال برق نیز یکی از طرحهای مطرح برای ایران است.

عطیه لباف/شانا

اخبار نفت ایران...